دکمهٔ disabled قانونش رو از کجا آورده؟
خلاصهٔ کاملتر
تو خیلی از اپهای چت، دکمهٔ Send تا وقتی چیزی ننوشتی خاکستریه، کلیک نمیخوره و با Tab هم ازش رد میشی. نویسنده هشت دیزاین سیستم معروف رو مقایسه کرده: Material، Carbon، Polaris، Primer، Atlassian، Spectrum (از طریق React Aria)، GOV.UK و shadcn/ui. همهشون حالت disabled دارن، ولی Primer و Atlassian و GOV.UK تو راهنماشون توصیه میکنن تا جای ممکن ازش استفاده نشه. کنتراست متن دکمهٔ disabled تو این سیستمها بین 1.36:1 تا 3.35:1 هست، در حالی که حداقل معمول برای متن 4.5:1 هست.
ریشهٔ این قانون منوهاست، نه دکمهها. سند Lisa User Interface Standards که تیم Lisa اپل سپتامبر 1980 نوشت، تو بخش ۲۶ اجازه میداد دستوری که اثری نداره (مثلا Cut وقتی چیزی انتخاب نشده) کمرنگ بشه، ولی صریحا میگفت کاربر اگه بخواد باز هم میتونه انتخابش کنه. ولی تو دفترچهٔ LisaDraw که با خود کامپیوتر سال 1983 عرضه شد، نوشته شده بود وقتی آیتم کمرنگه، نمیتونی انتخابش کنی. هیچ سندی نمیگه این تغییر کِی و چرا اتفاق افتاد.
مکینتاش همین قانون سختگیرانه رو نگه داشت. Inside Macintosh سال 1985 گفت آیتم disabled قابل انتخاب نیست، و همین رو به آیتمهای dialog box هم تعمیم داد؛ اینجا بود که قانون به دکمهها رسید. بعد HTML 4 سال 1997 المان button و اتریبیوت disabled رو آورد و گفت کنترل disabled فوکوس نمیگیره و تو Tab زدن رد میشه. مرورگرها هنوز همینطورن. مشکل اینه که تو منو دلیل کمرنگ بودن معمولا جلوی چشمه، ولی دکمه تو فرم یا دیالوگ ممکنه منتظر چیزی باشه که پایینتر صفحهست یا اصلا تو صفحه نیست.
هفت سیستم از هشتتا روی اتریبیوت disabled خود HTML ساخته شدن. Polaris استثناست: از aria-disabled استفاده میکنه ولی tabIndex="-1" هم میذاره، که باز دکمه رو از ترتیب Tab بیرون میبره. ظاهرشون هم فرق داره: GOV.UK و shadcn/ui کل دکمه رو 50% شفاف میکنن، Carbon دکمه رو خاکستری #c6c6c6 میکنه، و Material از opacity 12% برای پسزمینه و 38% برای متن استفاده میکنه. WCAG برای کنترلهای غیرفعال حداقل کنتراست تعیین نکرده، و بیشتر این سیستمها از همین کنتراست پایین برای نشون دادن غیرفعال بودن استفاده میکنن.
راه دوم aria-disabled از استاندارد WAI-ARIA هست: کنترل رو غیرفعال اعلام میکنه ولی هیچ چیز دیگهای رو عوض نمیکنه. دکمه تو ترتیب Tab میمونه و کلیک هم میگیره، پس خود برنامهنویس باید جلوی اثر کلیک رو بگیره. نویسنده میگه این خیلی شبیه همون چیزیه که بخش ۲۶ سند Lisa گفته بود. Material حالا softDisabled داره (یعنی disabled ولی قابل فوکوس)، Primer هم حالت inactive رو داره، برای وقتی که سرویس قطعه، با کنتراست 5.06:1. React Aria هم isPending داره که فوکوس رو نگه میداره. Atlassian میگه هیچوقت روی دکمهٔ disabled تولتیپ نذارید، چون با کیبورد باز نمیشه.
راهنمای کیبورد W3C تو ARIA Authoring Practices هم همین تفکیک رو داره: disabled معمولی برای جایی که دلیلش از اطراف معلومه (مثل Previous تو صفحهٔ اول جدول)، و aria-disabled برای آیتمهای منو، تبها و دکمههای toolbar. خلاصه اینکه حالت سختگیرانه برای کاریه که اصلا نمیشه انجامش داد، مثل submit دوباره وسط ارسال؛ و حالت قابلدسترس برای چیزیه که کاربر میتونه درستش کنه یا صبر کنه. فقط یادت باشه حالت قابلدسترس کار بیشتری میخواد: باید خودت کلیک رو ببندی، فوکوس رو درست مدیریت کنی و دلیل رو جایی بذاری که screen reader بخونه.
نکات کلیدی:
- سند Lisa سال 1980 اجازه میداد آیتم کمرنگ منو باز هم انتخاب بشه؛ از 1983 قانون شد «قابل انتخاب نیست»
- Inside Macintosh (1985) قانون رو به dialogها و دکمهها برد و HTML 4 (1997) اتریبیوت disabled رو به فرمهای وب آورد
- کنتراست متن دکمهٔ disabled تو هشت سیستم بین 1.36:1 تا 3.35:1 هست و WCAG براش حداقلی تعیین نکرده
- Primer، Atlassian و GOV.UK توصیه میکنن تا جای ممکن دکمه رو disabled نکنید
- aria-disabled دکمه رو قابل فوکوس نگه میداره؛ Material با softDisabled و Primer با inactive همین مسیر رو رفتن
- Polaris با aria-disabled بهعلاوهٔ tabIndex="-1" در عمل باز هم دکمه رو از ترتیب Tab حذف میکنه




